SOCIA MEDIA
media in dienst van samenleving en cultuur

De AKTIE-bank, wat was dat ook weer?

De AKTIE-bank (1989 - 1995) was een project van Socia Media: Een publieksgerichte videotex databank, o.a. bedoeld als publiciteitsmedium voor maatschappelijke organisaties.

De AKTIE-bank heeft in de loop der tijd een merkwaardig grote naambekendheid gekregen voor zo'n kleine databank. Misschien omdat de AKTIE-bank, samen met het BBS 'De Zwarte Ster' de voorhoede vormde van de maatschappelijke datacommunicatie in Nederland. Datacommunicatie was in die tijd immers nog het domein van computerhobbyisten. De AKTIE-bank was het eerste digitale platform in Nederland waar maatschappelijke organisaties een eigen 'site' konden beheren.

De experimentele versie van de AKTIE-bank werd in elkaar gesleuteld door Fred Wezenaar en Boyd Noorda en kwam in april 1989 online. Op basis van de eerste ervaringen zette Boyd de definitieve databank op. In december 1989 ging deze van start, als pro deo project van Socia Media. Sindsdien is de AKTIE-bank altijd de enige videotex databank in Nederland geweest die zich specialiseerde in maatschappelijke info.

Videotex

De AKTIE-bank was dus een videotex databank. [Update 2001. Voor wie nooit Videotex zag: een soort super-teletext op de computer, zonder wachttijden, met lokale E-mail, chatten en software downloaden.] (Voor meer uitleg over videotex, zie "Wat is datacommunicatie").
Videotex is inmiddels uit de gratie geraakt. Dat is vooral te danken aan 'VideotexNet' van het bedrijf Videotex Nederland, waarmee dit bedrijf het medium videotex wilde inlijven. Daarbij prees men zichzelf echter uit de markt, door alleen commercieel één-richtingsverkeer te bieden via 06-betaalnummers. Oorspronkelijk waren videotex databanken, net als BBSen (Bulletin Board Systems), meestal onafhankelijke systemen, die voor normaal telefoontarief te bellen waren.
Er werd voor videotex gekozen om 'strategische' redenen: Doel was te laten zien dat datacommunicatie ook goed ingezet kan worden voor maatschappelijke doeleinden. Bijvoorbeeld om onderwerpen als milieu en ontwikkelingssamenwerking onder de aandacht te brengen, onafhankelijk nieuws te verspreiden of commentaar te geven op de actualiteit. De AKTIE-bank moest dus zo simpel en vriendelijk mogelijk zijn in het gebruik. Videotex biedt die mogelijkheden. Zelfs een niet-computergebruiker kan er binnen vijf minuten mee overweg.

Lage drempel

De AKTIE-bank heeft velen over de drempel geholpen en kreeg vaak als compliment een zeer gebruikersvriendelijke databank te zijn. De mogelijkheden van videotex werden dan ook optimaal benut. Naast de gebruikelijke verticale 'boomstructuur' van menu's en submenu's, kende de AKTIE-bank ook 'routes'. Zulke routes vormden horizontale dwarsverbindingen tussen de rubrieken. Zo waren er over vele onderwerpen nieuwsrubrieken. De 'nieuwsroute' leidde de gebruiker langs al die nieuwsrubrieken in de databank. Heen en terug bladeren door onderwerpsmenu's was niet nodig, je sprong van milieunieuws naar energienieuws, enz. Verder waren er een themaroute, een onderwerpsroute en een route langs alle info over organisaties. Net als teletext kende de AKTIE-bank een pagina 101, met verwijzingen naar het laatste nieuws.
De AKTIE-bank was de enige databank met uitgebreide handleidingen voor de beginnende modemgebruiker, over videotex in het algemeen en de AKTIE-bank zelf, maar ook over BBSen en over belangrijke rubrieken in andere systemen.
De AKTIE-bank was ook zo laagdrempelig omdat iedereen hem gratis kon raadplegen, zonder account, abonnement of paswoord. Anoniem je gang gaan, zonder schaamte voor blunders. En dat kon ook geen kwaad: de AKTIE-bank is nooit vastgelopen of door de war gegooid door gebruikersfouten.

Praktijklaboratorium

De AKTIE-bank was feitelijk een praktijklaboratorium voor de maatschappelijke toepassing van datacommunicatie. Er werd geëxperimenteerd met allerlei mogelijkheden die de 'traditionele media' niet bieden. De Aktie Agenda bijvoorbeeld, de eerste grote digitale agenda in Nederland. Groot voordeel van zo'n digitale agenda is o.a. dat er geen deadlines zijn. Hij kan permanent aangevuld worden en alle nieuwe gegevens zijn direct beschikbaar, tot elf maanden vooruit. Iets wat met andere media (zoals een tijdschrift) onmogelijk is. De Aktie Agenda bestaat overigens nog steeds en is nu te vinden op het web.

Via 'datacommunicatie media' kun je ook veel meer informatie aanbieden dan via andere media. Kijkcijfers spelen niet, als iemand iets niet interessant vindt, slaat hij of zij het gewoon over. Maar je kan zo wel mensen met een totaal verschillende belangstelling van dienst zijn. Een erg gewaardeerde rubriek in de AKTIE-bank was bijvoorbeeld "Het milieu in de Golf". Daar volgde de AKTIE-bank de milieugevolgen van de Golfoorlog, w.o. de oliebranden in Koeweit, ook nadat de massamedia alle interesse verloren hadden. Aan de andere kant bood de AKTIE-bank bijvoorbeeld een critische kijk op computers, automatisering en de computerindustrie, die veel computerfanaten aan het denken zette.

Specials

De AKTIE-bank ondersteunde allerlei evenementen, campagnes en acties. In zeer korte tijd kon er een speciale rubriek, een z.g.n. 'special', gerealiseerd worden, die geheel toegesneden was op het verspreiden van informatie over een bepaalde activiteit. Onderdelen van zo'n special waren bijvoorbeeld rubrieken als 'het programma', 'perscontacten' of 'laatste nieuws'. [Update 2001. Specials zijn het best te vergelijken met de speciale websites voor evenement en acties, zoals we die nu kennen.]
Uitzonderlijk was de special over UNCED (VN-conferentie over milieu en ontwikkeling in Rio, juni '92). Hiermee was de AKTIE-bank het enige medium waar de geïnteresseerde leek een overzichtelijk, actueel, compact en toch redelijk volledig beeld van de gebeurtenissen vond. Een voorbeeld van een menu en een tekstpagina zijn bewaard gebleven.
Verder werden er specials geproduceerd over de campagne 'Werk Samen aan een Schone Wereld', het 'Festival Mundial', 'de Anti-Racisme Week' en vele andere activiteiten.
In persberichten, publiekskranten, e.d. konden de organisatoren verwijzen naar zo'n special, om zo pers en publiek op de hoogte te houden van de actuele stand van zaken. Ook nadat de laatste persberichten verzonden waren of de programma's gedrukt waren, konden in zo'n special nog steeds nieuwtjes, wijzigingen en zelfs resultaten gemeld worden.

Socia Media zet deze service overigens voort en verzorgd nu specials op World Wide Web.

Samenwerking

Socia Media heeft altijd gestreefd naar samenwerking met soortgelijke initiatieven. Het was (en is) immers hard nodig samen het maatschappelijk gebruik van datacommunicatie over de drempel naar volwassenheid te tillen.
In de AKTIE-bank stond bijvoorbeeld nieuws over en een lijst van andere interessante systemen. Ook een lijst met BBSen. Zo simpel als dat nu klinkt, zo 'gedurfd' was dat in 1989: De gebruikers van videotex enerzijds en BBSen anderzijds waren toen haast een soort 'sectes', die elkaar uitmaakten voor rotte vis. De gebruikers die het om de informatie ging, stelde deze rubrieken gelukkig zeer op prijs en de AKTIE-bank leerde hen ook om te gaan met de (vaak nog ingewikkelde) BBS systemen.

In september 1992 werd de brochure 'Duurzame Media' uitgebracht. Dit was een eerste poging van Socia Media om verschillende systemen samen te presenteren en samen nieuwe gebruikers te werven. De brochure ging niet over techniek, maar behandelde het inhoudelijk en strategisch belang en de milieuvoordelen van datacommunicatie. In aansluiting op de vele 'post-UNCED' activiteiten was de brochure met name gericht op milieu- en ontwikkelingsorganisaties. De brochure was een schot in de roos en ging vaak van hand tot hand. Zelfs de bibliotheek van de Eerste Kamer vroeg een exemplaar aan. Helaas heeft deze 'voorzet' niet geleid tot blijvende, brede samenwerking en gezamenlijke presentatie. En nog steeds zijn vele initiatieven alleen bezig met 'de eigen toko'. Verwarrend voor gebruikers. De ontwikkeling van maatschappelijke datacommunicatie wordt hierdoor eerder afgeremd dan bevorderd...

Gelukkig was met een aantal initiatieven wel goed samen te werken. Met Antenna is een prima samenwerking ontstaan, o.a. ter bevordering van datacommunicatie met voormalig Joegoslavië (van groot belang voor vredes-, mensenrechten- en hulporganisaties).
Ook met het voormalig NoPapers BBS-netwerk werd nauw samengewerkt. Nopapers had een rubriek in de AKTIE-bank en de AKTIE-bank een rubriek in NoPapers. Allerlei nieuws en artikelen werden over en weer uitgewisseld, zodat het zowel in BBS-vorm als videotex-vorm beschikbaar was.

Aktie Agenda en ANN

Dit zijn twee belangrijke initiatieven tot samenwerking, gestart vanuit de AKTIE-bank, die de tijd hebben overleefd. De 'Aktie Agenda' wordt nog steeds veel gebruikt. 'ANN', het 'Ander Nieuws Netwerk' beleeft momenteel een 'hergeboorte'.

Stagnatie

De AKTIE-bank is nooit een groot systeem geworden. De belangrijkste belemmeringen waren geldgebrek en daardoor ook bereikbaarheidsproblemen. De AKTIE-bank ging van start op een MSX computer met een V23 modem (1200/75 bps). In 1989 was V23 nog een belangrijke standaard, deze modems waren veel goedkoper dan de peperdure 'snelle' 2400 bps (V22bis) modems.
Maar toen de modemprijzen plotseling sterk daalde en V23 uit de gratie raakte, kon de AKTIE-bank niet tijdig overschakelen. Om met een nieuw modem te kunnen werken, moest er ook een nieuwe computer en nieuwe software komen en moest de databank geheel opnieuw opgebouwd worden. Dankzij een eenmalige subsidie van twee steunfondsen kon er op 22 april 1991 (Earth Day) eindelijk overgeschakeld worden op een PC met een V21/V22(bis)/V23 modem. Precies op tijd voor de special over de campagne "Werk Samen aan een Schone Wereld". Het modem gaf aanvankelijk problemen, maar na eigen modificaties (letterlijk de soldeerbout erin) was de AKTIE-bank nu voor iedereen bereikbaar. De belangstelling werd soms zelfs te groot. De AKTIE-bank had slechts één modemlijn en dat was te weinig. Er was regelmatig sprake van 'spitsuren'.
Kort daarop werden de high speed modems (V32 en V32bis) betaalbaar en dat gaf nieuwe problemen. Het modem van de AKTIE-bank 'begreep' de nieuwe modems niet goed en begon te vroeg met zenden. De gebruikers kregen daardoor de beginpagina niet te zien en haakte letterlijk af. De fabrikant van de (overigens uitstekende) software en het bijbehorende speciale modem (Micro Technology) wist van het probleem, maar liet z'n klanten domweg in de steek. Kort daarop gingen ze failliet, o.a. als gevolg van dit gebrek aan service en support. Vanwege gebrek aan documentatie over de software, is er vervolgens honderden uren geëxperimenteerd met nieuwe high speed modems voor er een aanvaardbare oplossing kwam.

Inmiddels werd de naam videotex (eigenlijk de naam van een standaard) echter op botte wijze verkracht door het bedrijf Videotex Nederland. Met hun 'VideotexNet' eigenden zij zich niet alleen de naam videotex toe, maar gebruikten videotex bovendien als zeer eenzijdig medium. VideotexNet bood vrijwel alleen commerciële 'diensten', die alleen eenrichtingverkeer (consumeren) toestaan. En je moest nu ook extra betalen voor videotex, tot een gulden per minuut. Dankzij het marketinggeweld van VideotexNet kregen de vele onafhankelijke videotex databanken (allemaal bereikbaar tegen gewoon telefoontarief) het steeds moeilijker. Voor de gebruikers werd videotex synoniem met "zakkenvullen door grote bedrijven". De AKTIE-bank heeft zich feitelijk nog erg lang weten te handhaven, dankzij het eigen, onafhankelijke gezicht.

Eigenlijk is dit een treurig lot voor videotex. De standaard heeft vele beperkingen en is niet erg geschikt voor communicatie. Maar voor het compact en overzichtelijk aanbieden van informatie is ze erg geschikt. Feitelijk bood videotex als 'gebruikersinterface' al in de 80er jaren bijna hetzelfde gebruikersgemak als World Wide Web nu biedt. Je hebt er alleen geen Macintosh of Windows computer voor nodig. Zelf de meest antieke home computer kon al 'videotexen'...

Stoppen of doorgaan?

De ingezette teloorgang van videotex stelde ook de AKTIE-bank voor de keuze 'stoppen of doorgaan'? Videotex heeft namelijk ook een keerzijde. Het gebruik is wel erg simpel, maar het zelf plaatsen van informatie is een stuk lastiger dan bij bijvoorbeeld een BBS. Bovendien is daar een speciaal 'edit-programma' voor nodig. Organisaties konden wel zelf kopij plaatsen, maar in de praktijk werd de kopij meestal op papier of op floppy aangeleverd. Kortom: Boyd verzorgde niet alleen het systeemonderhoud, maar verwerkte, schreef, plaatste en onderhield ook vrijwel alle informatie. Dus rees de vraag of al dat werk nog steeds de moeite waard was. Of die tijd en het geld niet beter in andere projecten gestoken konden worden. Deze vraag werd vanzelf beantwoord. Boyd raakte eind 1994 betrokken bij plannen voor een digitale stad in Den Haag. Toen daar ook nog een opdracht bij kwam om apparatuur te verzorgen en configureren voor een E-mail project van mensenrechtengroepen in de Kaukasus, schoot de AKTIE-bank er eenvoudig bij in.

Geen reden tot treurnis dus. Socia Media gaat gewoon verder, ook via World Wide Web.
De geschiedenis van videotex toont wel aan hoe belangrijk het is de maatschappelijke toepassingen van datacommunicatie te blijven verdedigen en verder te ontwikkelen. De eerste slag tegen de commercie (tegen VideotexNet) is verloren, videotex ontwikkelde zich van publieksmedium tot een puur commercieel medium. Schrale troost: VideotexNet heeft inmiddels ook zichzelf letterlijk uit de markt geprijsd.
Maar nu is Internet aan de beurt. En één van de spelers in het veld is Videotex Nederland, nu schuilgaand achter de naam "Worldaccess". Hopelijk komt de samenwerking voor maatschappelijke toepassingen van Internet nu wel tijdig op gang. Er staat nu veel meer op het spel: De vrije uitwisseling van informatie en de vrijheid van meningsuiting via het net, wereldwijd. U hoort nog van ons...

© 1997 Socia Media, Den Haag


Datacom menu
Socia Media Menu